Szpital w Kuksie w Czechach to unikalny barokowy kompleks, składający się ze szpitala, uzdrowiska, apteki, łaźni, kościoła szpitalnego Świętej Trójcy, a całość uzupełnia dekoracja rzeźbiarska Matthiasa Brauna, czołowego rzeźbiarza baroku, którego dzieła możemy podziwiać na Moście Karola w Pradze. Tu poczujesz niesamowite połączenie sacrum z dawną medycyną i zrozumiesz kruchość życia w otoczeniu odkrytych niedawno malowideł w stylu „Danse Macabre” (Taniec śmierci).
Spis treści
- Gdzie znajduje się Kuks
- Historia
- Kościół szpitalny Najświętszej Trójcy (Kostel Nejsvětější Trojice)
- Apteka Hospitálu Kuks
- Szpital w Kuksie
- Malowidła „Danse Macabre” (Taniec śmierci)
- Galeria rzeźb — Matyáš Bernard Braun
- Godziny otwarcia i ceny biletów
- Inne ciekawe miejsca w okolicy opisane przez nas
Gdzie znajduje się Kuks
Kuks leży niedaleko Dvora Králové nad Labem, około 8 km od tego miasteczka, nad prawym brzegiem Łaby. Najwygodniej dotrzeć samochodem z Hradca Králové lub z Dvora Králové; w sezonie turystycznym dojazd i parking są dobrze oznakowane, a obiekt prowadzi zwiedzanie zorganizowane i indywidualne. Od granicy polskiej to około 30 km. Ta wycieczka to idealna propozycja dla turystów przebywających w Górach Stołowych. Warto na chwilę zejść z górskich szlaków i zwiedzić ten niesamowity zabytek.
Historia
Narodziny wizji hrabiego Šporka
Szpital w Kuksie powstał z inicjatywy hrabiego Františka Antonína Šporka, jednej z najbardziej barwnych postaci czeskiego baroku. Jego ambicją było stworzenie nowoczesnego, samowystarczalnego ośrodka opiekuńczego i duchowego. Kuks miał łączyć w sobie ideał chrześcijańskiej dobroczynności, sztukę na najwyższym poziomie oraz elementy uzdrowiska, które przyciągałoby gości z całej Europy.
Inspiracją były mu włoskie i francuskie hospicja prowadzone przez zgromadzenia zakonne, jednak Špork chciał stworzyć miejsce od nich niezależne, funkcjonujące według jego własnych zasad i ideałów. Hrabia był niewątpliwie wizjonerem, ale też dziwakiem. Franciszek Antoni Spork na honorowym miejscu w swoim pokoju przechowywał czaszkę matki. Podczas zwiedzania zobaczymy ją wystawioną w gablocie.
Budowa – barok w wielkim stylu
Budowę rozpoczęto w 1707 roku, po drugiej stronie Łaby od istniejącego już uzdrowiska, które rozwijało się dzięki źródłom mineralnym. Hrabia zatrudnił do projektu wiodących twórców epoki:
- Giovanniego Battistę Alliprandiego – architekta,
- Matyáša Bernarda Brauna – rzeźbiarza,
- Pietra Giovanniego Spinettiego i Sachera – malarzy fresków.
Kompleks zaprojektowano jako monumentalny gmach na planie podkowy z reprezentacyjnym tarasem, na którym ustawiono słynną galerię Cnót i Przywar. Sam szpital miał mieścić około 100 pensjonariuszy, głównie weteranów wojennych, osób starszych i chorych.
Funkcjonowanie hospitálu – codzienność i zasady
Hrabia Špork stworzył dla mieszkańców hospitálu rodzaj regulaminu, który łączył:
- zasady życia religijnego,
- obowiązki pracy i dyscypliny,
- troskę o wspólnotę,
- codzienne praktyki moralne.
Podopieczni mieli zapewnione zakwaterowanie, wyżywienie, opiekę medyczną i duchową. Hospitál nie był jednak zwykłym przytułkiem – miał stanowić przykład nowoczesnej instytucji opieki społecznej o wysokiej kulturze duchowej. Z hospitálem współpracowała apteka, a także szpitalny lekarz, często wykształcony za granicą. Biblioteka hrabiego i kontakty ze środowiskiem jezuitów sprawiały, że w Kuksie funkcjonowało niemal małe centrum intelektualne.Špork był znany ze swoich liberalnych poglądów, zainteresowań filozoficznych i teologicznych — entuzjastycznie drukował i kolekcjonował wiele książek (zarówno te oficjalne, jak i uznawane przez Kościół za heretyckie). W rezultacie, w 1729 roku — z rozkazu cesarza i pod naciskiem władz kościelnych — jego księgozbiór został skonfiskowany (wywieziono — 12 wozów” książek). Hrabia Špork był też oskarżany o działalność heretycką i anty-jezuicką.
Kościół szpitalny Najświętszej Trójcy (Kostel Nejsvětější Trojice)
Projekt, budowa i konsekracja
Świątynię zaprojektował włoski architekt Giovanni Battista Alliprandi jako część wielkiego projektu realizowanego przez Františka Antonína Šporka. Budowa trwała w latach 1707–1715, a kościół został oficjalnie konsekrowany 20 sierpnia 1717 roku. Układ planu jest charakterystyczny dla epoki — przestrzeń jednonawowa z wydłużonym, ośmiobocznym planem apsydalnym, rozmieszczeniem kaplic i wyraźnym powiązaniem z tarasem rzeźb.
Wyposażenie i sztuka sakralna
Świątynia była i jest wyposażona w barokowe ołtarze, rzeźby oraz polichromie wykonywane przez ówczesnych mistrzów — część dekoracji wiązała się bezpośrednio z programem moralizującym całego szpitala (memento mori, alegorie cnót i przywar widocznych też w rzeźbach Brauna). Znajdują się tu także liczne epitafia i tablice upamiętniające fundatora oraz osoby związane ze szpitalem. W krypcie pod kościołem znajduje się rodzinny grobowiec Šporków.
Uszkodzenia, remonty i konserwacje
Kościół przechodził przez epizody zniszczeń i napraw: zanotowano uszkodzenia w 1725 r. i po pożarze w 1774 r., po czym świątynię naprawiano (m.in. w latach 1775–1776). W XX i XXI wieku prowadzone były szerokie prace konserwatorskie, zwłaszcza w ramach ogólnej restauracji całego kompleksu szpitalnego — dzięki temu wnętrze i krypty są dziś udostępnione zwiedzającym w ramach wyznaczonych tras.
Apteka Hospitálu Kuks
Nazwa i położenie
Barokowa apteka w Kuksie, nazywana czasami „Apteką pod granatowym jabłkiem” (cz. Lékárna U granátového jablka), była integralną częścią kompleksu szpitalnego. Znajduje się w skrzydle budynków gospodarczych hospitálu, w pobliżu głównego dziedzińca i kościoła. Była jednym z najważniejszych punktów codziennego życia szpitalnego, służąc nie tylko podopiecznym, ale również okolicznej ludności. Apteka dzisiaj stanowi unikatową atrakcję w skali Czech i Europy Środkowej, pokazując, jak wyglądała profesjonalna barokowa farmacja w szpitalu o charakterze szlacheckim i uzdrowiskowym.
Historia apteki
Apteka została uruchomiona w pierwszej połowie XVIII wieku równolegle z działalnością szpitala. Fundator, hrabia František Antonín Špork, przywiązywał dużą wagę do jakości leczenia i farmacji. Zatrudniano w niej wykwalifikowanych aptekarzy, którzy oprócz przygotowywania leków i mikstur, prowadzili także dokumentację medyczną i uczestniczyli w życiu naukowym hospitálu.
W aptece powstawały zarówno leki typowe dla epoki baroku, jak i bardziej zaawansowane mikstury, np. wody mineralne, nalewki lecznicze czy ziołowe wywary stosowane w kuracjach zdrowotnych. Była miejscem eksperymentów i rozwoju farmacji w duchu naukowym, co wyróżniało Kuks na tle innych barokowych szpitali.
Wyposażenie i architektura wnętrza
Apteka zachowała niemal w całości swój barokowy wystrój wnętrza. Do najcenniejszych elementów należą:
- Drewniane szafki i regały apteczne z XVIII wieku, przeznaczone do przechowywania leków w fiolkach, beczkach i puszkach, często z misternymi intarsjami;
- Balustrady, stoły i lada używane przy przyrządzaniu mikstur;
- Sufit malowany freskami z motywami alegorycznymi, np. symbolami zdrowia, nauki i życia, które wpisują się w moralizujący program całego hospitálu;
- Historyczne naczynia i przyrządy apteczne — moździerze, wagi, probówki i kolby, które pokazują, jak wyglądała codzienna praca aptekarza w XVIII wieku.
Funkcja apteki w życiu hospitálu
Apteka była nie tylko miejscem przygotowywania leków, ale też centrum edukacji i dokumentacji medycznej. Aptekarze współpracowali z lekarzami szpitalnymi, prowadzili księgi recept, a niekiedy doradzali w kwestiach dietetycznych i zdrowotnych. W czasach działalności szpitalu przyjmowała także gości, którzy odwiedzali Kuks w ramach kuracji zdrowotnych. Wiele recept i preparatów było przygotowywanych specjalnie dla nich, a wiedza aptekarska przekazywana była między pokoleniami.
Szpital w Kuksie
Funkcja i charakter szpitala
Szpital w Kuksie (część kompleksu fundowanego przez hrabiego Františka Antonína Šporka) nie był zwykłym przytułkiem dla chorych. Hrabia Špork chciał, aby hospitál był miejscem nowoczesnej opieki – połączeniem dobrej praktyki medycznej, dyscypliny moralnej i życia religijnego. Był to wielofunkcyjny ośrodek opieki społecznej, który łączył w sobie funkcje lecznicze, duchowe i edukacyjne. Przeznaczony był głównie dla:
- weteranów wojennych,
- osób starszych i ubogich,
- chorych wymagających długotrwałej opieki,
- pacjentów przyjeżdżających do Kuksu w ramach kuracji uzdrowiskowej.
Architektura i układ przestrzenny
Szpital w Kuksie zbudowano w formie podkowy z wewnętrznym dziedzińcem, otaczającym centralny taras z rzeźbami Matyáša Bernarda Brauna. Budynki były przystosowane do różnych funkcji: były pokoje dla pacjentów i personelu, pomieszczenia gospodarcze, magazyny, kaplica i gabinety lekarzy.
Organizacja życia codziennego
Codzienność w szpitalu była ściśle uregulowana:
- Rutyna dnia – modlitwa, posiłki, zabiegi lecznicze, spacery po dziedzińcu i ogrodzie, zajęcia edukacyjne lub rekreacyjne.
- Dyscyplina i regulamin – każdy mieszkaniec musiał przestrzegać zasad higieny, pracy, uczestnictwa w nabożeństwach i obowiązków wynikających z życia wspólnotowego.
Opieka medyczna – lekarze współpracowali z apteką, stosując leki, nalewki i kąpiele lecznicze. Często stosowano również kuracje dietetyczne i hydroterapię w duchu epoki.
Lekarze i personel
Hospitál zatrudniał:
- lekarzy z doświadczeniem w medycynie ówczesnej,
- wykwalifikowanych aptekarzy,
- personel opiekuńczy i administracyjny.
Lekarze prowadzili dokumentację medyczną, zalecali leczenie i przygotowywali receptury w aptece. Aptekarze byli również doradcami pacjentów w zakresie diety i profilaktyki zdrowotnej.
Malowidła „Danse Macabre” (Taniec śmierci)
Co to jest Danse Macabre?
To alegoryczny taniec, którego przedstawianie rozwinęło się w kulturze późnego średniowiecza (XIV i XV wiek). Zazwyczaj był to korowód ludzi wszystkich stanów na czele z kościotrupem. Przesłanie takiego obrazu było proste — wszyscy jesteśmy równi wobec śmierci. W baroku powraca popularność średniowiecznych tańców ze śmiercią w roli głównej.
Freski odkryte w Kuks
Podczas prac konserwatorskich odkryto w jednym z korytarzy barokowe malowidła z cyklem nawiązującym do motywu „tańca śmierci” (danse macabre). To seria scen, w których postacie przedstawiające różne stany i zawody ludzkie spotykają się ze Śmiercią — przesłanie memento mori było popularne w sztuce od średniowiecza po barok. Odkrycie i restauracja tych fresków w latach 2010–2015 przyciągnęły uwagę konserwatorów i mediów jako rzadki przykład tego typu dekoracji w regionie. Malowidła nie są zbyt wyraźne, ale to doszukiwanie się szczegółów tworzy niezły klimat. Maks szybko wciągnął się w identyfikację żywych szkieletów
Galeria rzeźb — Matyáš Bernard Braun
Braun – geniusz baroku w Kuksie
Matyáš Bernard Braun to jeden z najwybitniejszych rzeźbiarzy czeskiego baroku, stworzył w Kuksie swoje najbardziej rozpoznawalne i najpełniejsze dzieło. Pracował tu na zamówienie hrabiego Františka Antonína Šporka, który cenił jego talent, śmiałość artystyczną i zdolność do wyrażania w kamieniu złożonych idei moralnych. Braun otrzymał od fundatora nie tylko zlecenie, ale niemal pełną artystyczną wolność, dzięki czemu w Kuksie powstał unikatowy, spójny program ikonograficzny — połączenie sztuki, teologii i refleksji nad ludzką naturą.
Rzeźby Cnót i Przywar – serce galerii
Najbardziej znanym zespołem Brauna są monumentalne rzeźby przedstawiające Cnoty i Przywary (Ctnosti a Neřesti), rozmieszczone na tarasie przed budynkiem hospitálu. Tworzą one alegoryczną galerię ludzkich postaw i moralnych wyborów. Każda para Cnota— Przywara prowadzi „dialog” z widzem — pokazuje dwa przeciwne kierunki, w których człowiek może podążać. Zobaczymy tu między innymi: Miłosierdzie, Wiarę, Chciwość, Pychę. Każda rzeźba łączy w sobie dynamikę baroku, silną ekspresję i wyrazistość detalu – od draperii ubrań po mimikę twarzy. Postacie są modelowane tak, by wyglądały jak uchwycone w ruchu, co tworzy dramatyczny, wciągający efekt teatralny.
Program moralny – lekcja dla mieszkańców i pielgrzymów
Rzeźby Brauna nie były jedynie dekoracją. Stanowiły element moralizatorskiego programu Šporka, wpisanego w przestrzeń hospitálu:
- miały przypominać pacjentom o potrzebie wewnętrznej przemiany,
- wskazywały na cnoty, które prowadzą do zbawienia,
- ostrzegały przed ludzkimi słabościami, które sprowadzają na złą drogę.
Cały taras funkcjonował jak otwarta galeria dydaktyczna, rodzaj edukacji przez sztukę – żywy katechizm w kamieniu.
Ochrona i konserwacja rzeźb
Oryginalne rzeźby Brauna wykonano z piaskowca, który w trudnym klimacie wschodnich Czech szybko ulega erozji. Od XIX wieku wiele z nich było w złym stanie. W ostatnich dekadach przeprowadzono kompleksowe prace konserwatorskie. Niektóre oryginalne rzeźby zostały zastąpione przez kopie. Dziś część najcenniejszych dzieł znajduje się w muzeach, a na tarasie stoją ich wierne rekonstrukcje, dzięki czemu zwiedzający nadal mogą poczuć monumentalność całego programu.
Galeria czeskiego baroku na wolnym powietrzu
Rzeźby Cnót i Przywar oraz inne prace Brauna na terenie Kuksu (m.in. słynny Betlehem w Novém Lesie) sprawiają, że region ten bywa określany jako „galeria baroku na wolnym powietrzu”. Kuks należy do najważniejszych miejsc związanych ze sztuką barokową w Europie Środkowej, a dzieło Brauna uznawane jest za jedno z najdoskonalszych osiągnięć rzeźby tej epoki. Po zwiedzeniu szpitala koniecznie wybierzcie się do pobliskiego lasu w poszukiwaniu kolejnych dzieł tego rzeźbiarza. Gotowy plan zwiedzania znajdziecie w naszym artykule – Braunův Betlém – barokowe, monumentalne dzieło sztuki rzeźbiarskiej w plenerze w Czechach
Godziny otwarcia i ceny biletów
Zwiedzanie zawsze odbywa się w grupach z przewodnikiem. Przez większość roku szpital otwarty jest od wtorku do poniedziałku godzinach 09.00-17.00. W miesiącach letnich w lipcu i sierpniu również w poniedziałek. Natomiast w sezonie zimowym obiekt otwarty jest tylko w sobotę i niedzielę w godzinach 09.00-16.00. Ceny biletów: bilet normalny 200 CZK, ulgowy (młodzież i seniorzy) 160 CZK, dzieci w wieku 6-17 lat 60 CZK.
Inne ciekawe miejsca w okolicy opisane przez nas
- Broumowskie Ściany (Broumovské stěny) – piękne i darmowe skalne miasto w Górach Stołowych
- Pustelnia iwanitów w czeskich Górach Stołowych – Kościół Najświętszej Maryi Panny Pomocnej w Teplicach nad Metují
- Klasztor Broumov – zwiedzamy perłę czeskiego baroku położoną tuż przy polskiej granicy
- Skalne Miasto Adrspach – największe, najpiękniejsze, najpopularniejsze…
- Czeskie Góry Stołowe – 7 najciekawszych szlaków i miejsc, które trzeba odwiedzić u naszych południowych sąsiadów
